Nhị loài gà tuyệt đối không còn nơi nào khác trên toàn cầu ngoài Khe Nước Trong (Lệ Thủy) và Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình). Chúng đang được người Vân Kiều và A Rem, Ma Coong coi như những vị thần linh dẫn các con phố cuộc sống nên bảo vệ theo bí quyết phiên bản địa. Ấy là gà lôi trắng và gà lôi hông tía.
Phượng hoàng Khe Nước Trong
Trong rặng Trường Sơn hùng vĩ qua Làng Ho thị trấn Kim Thủy (Lệ Thủy, Quảng Bình) có dãy núi được bằng hữu Vân Kiều đặt tên là Răng Lược, nó là một cổ núi từ hàng triệu năm trước. Bên trong, một hệ sinh thái nhiều chủng loại, phú quý, mọi thứ vẫn còn số đông nguyên sinh với vô khối loài động thực vật hoang dã. Một loài trong đó được xác định chỉ còn duy nhất trên thế giới mới sống sót ở vùng Khe Nước Trong, ấy là gà lôi lam trắng. Đây là loài gà mà người Vân Kiều xem là phượng hoàng. Ông Hồ Cao ở Làng Ho (Kim Thủy) cho biết: “Gà lôi trắng rất thiêng, nơi nào nó hình thành, nơi đó người Vân Kiều dựng phiên bản làng và được im bề bình an, nơi nào nó cất tiếng gáy, nơi đó mùa vụ tốt tươi. Nơi nào từng có bóng vía nó mà sau này mất tích, đất đó dữ ít, lành rộng rãi. Gà lôi trắng được dân chính mình xem là phượng hoàng vì nó đẹp và rất quý, rất khó kiếm tìm nó, và khi thấy nó thì phải quỳ lạy từ đằng xa, vì bộ lông, đôi mào cũng như bộ đuôi của nó dài và đẹp khó mô tả. Nó đẹp hơn cả công chứ chẳng thể đùa. Nhưng quan trọng nó thiêng”.
Những người cao tuổi nhất phiên bản làng Vân Kiều ở Kim Thủy đều kể rằng, ngày xưa gà lôi trắng khá phổ quát, nó sống giáp với người Kinh, sau dần chúng phải rút lên vùng Làng Ho heo hút bởi nạn phá rừng và đặt bẫy khiến cho chúng dần lẻ tẻ. Với người Vân Kiều, khi đàn ông trưởng thành, để khắc ghi lễ lớn lên với thần núi, họ phải đi săn cho được một cặp phụng hoàng Khe Nước Trong gồm con đực, con mái. Khi về, bộ lông được khiến cho khô, phơi nắng, những cái cuốn hút nhất, đặc sắc nhất được kết vào nhau rồi buộc vào tóc của những chàng thanh niên lực lưỡng vừa lớn phổng. Đám tuổi teen có được “vòng nguyệt quế” phụng hoàng ấy luôn kiêu hãnh về tài năng của bản thân mình trong săn bắn, có hiền thê đẹp, bảo vệ dân phiên bản. Già Hồ Cao cho nhân thức: “Có được mấy cái đuôi con phượng hoàng thần linh ấy thì đi mô khách hàng nào cũng hâm mộ. Nay mình 80 tuổi vẫn còn nhớ ngày xưa đang nhỏ bé đã săn được một cặp sống mái và làm lễ trưởng thành khi còn mới 15 tuổi, lúc đó kiêu hãnh lắm. Bản thân mình có phi tần sớm và con đông, săn bắn tốt, bảo kê dân bản được là nhờ vong linh nó phù hộ đấy”.
Thưa chuyện với giới nghiên cứu được nhân thức, nó thi thoảng tới mức, đặt bẫy ảnh mới có thể họa may nó đi ngang qua chạm vào tia laze thì máy ảnh mới có thể bắt hình. Từng có tài liệu nói nó đã tuyệt diệt ngoài tự nhiên. Lần đầu người ta bắt chạm mặt chúng tham gia đầu thế kỷ XX với phân bố trong khoảng Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế. Rồi càng ngày rừng núi thu hẹp dần, loài gà thuộc họ chim này vắng bóng trong các cuộc khảo sát đa dạng sinh học khiến cho người ta nghĩ chúng đã tuyệt chủng. Bởi đo đếm thiên nhiên thì quá hiếm gặp mặt, nó hiếm đành rằng nhưng ngày càng thu nhỏ quần thể mới là nhân tố đáng sợ hãi, nguy cơ biến mất một nguồn gen quý hiếm mà loài người chưa hiểu nhân thức hết quả là thiệt hại cho nhiều chủng loại sinh vật học.
Họ quấn vô nhau, yêu nhau. Hoàng hậu chồng một đêm xa nhau để về với người ấy cũ. Sáng ra, con gà lôi hông tía trống lại gáy, mặt trời lại lên, ai về nhà nấy, như chưa hề có chuyện gì xảy ra. Nên dân bản thích con hông tía, tôn trọng nó, yêu dấu nó, và kiểm soát an ninh nó khỏi săn bắn với lời thề thủy chung với nó. Vì nó là hiện diện cho đất lành.
Vị thần ẩn dật của A Rem
Với người A Rem, gà lôi hông tía là vị thần ẩn dật, sống dưới các thung lũng của núi đá vôi, nơi có đa dạng côn trùng và các loài cây xanh dại. Thân của nó nhì bên hông có rộng rãi lông tía nên nó được gọi là gà lôi hông tía. Chúng ẩn dật thoắt ẩn, thoắt hiện trong các vòm rừng nhiệt đới. Tất nhiên với người A Rem như già Đinh Rầu, muốn kiếm tìm nó cũng đơn giản. Nơi nào có nhiều tổ mối, nơi đó quy tụ được đa dạng cá thể gà lôi hông tía, già cho hay: “Chúng thích các tổ mối ở thung lũng, nơi đó chúng tới mua nhau, con trống múa điệu đẹp như thiên đường để quyến rũ các con mái, chúng cạnh tranh với nhau từ bộ lông, bộ đuôi, rồi cả tiếng gáy. Khi các động tác ấy đưa ra hết mà chưa có con mái nào tới, chúng lao vào chống chọi với nhau, chúng sử dụng cựa, cánh và mỏ để đánh nhau, con nào thua bay đi thì con thắng ở lại với khá phổ quát con mái. Nhưng thường chúng chung thủy một hậu phi một chồng”.
Thắc bận rộn “có bắt về để nuôi không?”, ông Rầu cho hay: “Đây là gà thần nên dân phiên bản không thể bắt, nó phù hộ cho các chuyến đi săn được thắng lợi, vì nơi nào có loài này, nơi đó có những loài thú lớn để người A Rem săn bắn. Loài gà này cũng thích các thung lũng có nhiều hoa dại, chúng ăn côn trùng bên dưới nên trên các thung lũng này là rộng rãi tổ ong để người đi tậu ong lấy mật ong về dùng. Nó là thần linh của người A Rem và Ma Coong là vậy. Không có loài này, thật sự gian khổ cho đa dạng chuyến đi săn cũng như sắm ong giữa rừng rậm”.
Nhưng nam nhi, con gái A Rem hay Ma Coong lại thích tìm lông gà lôi hông tía trống và mái để tặng nhau khi gặp mặt chúng rụng ở trong rừng. chậm tiến độ là lễ tục chứng tổ tình ái chung thủy và lứa đôi. Đinh Đu bảo: “Ngày trước mình lấy cung phi, có sắm được cái lông gà lôi hông tía đực, tặng bà xã mình bây giờ, cả bản người nào cũng ưng bụng lắm. Có được cái đuôi của nó là kiêu hãnh lắm, nó quý như quà thôi”.
Đinh Hạc, người Ma Coong ở xã Thượng Trạch, kể thêm: “Gà lôi hông tía với đồng bào chính mình còn tỉnh giấc cho đồng đội nhân thức ngày rằm bốn tuần Giêng mỗi năm, rằm đó con trống gáy là gà nhà gáy, nó gáy trên ngọn Cà Roòng gáy về, cả bản tỉnh chuẩn bị lễ hội đập trống. Lễ hội đó, người Ma Coong ở vn hay Lào đều về bản trọng điểm của thị trấn bên đất của bản thân khiến hội hè, khiến trống để đêm tới cùng nhau uống rượu cần, cùng nhau đập trống. Trống tan vỡ thì được yêu. Đêm đó con trai, phụ nữ, người cao tuổi, người trẻ, đàn ông, con gái được yêu mà không sợ bị ngả vạ. Họ quấn vô nhau, yêu nhau. Phi tần chồng một đêm xa nhau để về với người yêu cũ. Sáng ra, con gà lôi hông tía trống lại gáy, mặt trời lại lên, ai về nhà nấy, như chưa hề có chuyện gì xảy ra. Nên dân bản thích con hông tía, tôn trọng nó, mếm mộ nó, và bảo kê nó khỏi săn bắn với lời thề chung tình với nó. Vì nó là hiện diện cho đất lành”.
Những hình ảnh trước tiên
Các nghiên cứu của các nhà công nghệ thường tậu thấy gà lôi trắng khi chúng đã chết hoặc qua mẫu lông chứ hãn hữu khi có được con sống ngoài thiên nhiên vì chúng cực kỳ nhút nhát. May thay, vào năm 2015, một chương trình tìm kiếm giống loài này diễn ra ở vùng rừng Khe Nước Trong, thị xã Lệ Thủy. Đây là nơi di chuyển cực kì gian khổ, khắc nghiệt, vẫn còn rừng mưa nguyên sinh chi chít, bẫy ảnh tự động đã chụp được chúng kiếm ăn tự nhiên, oai vệ, đẹp lộng lẫy dưới tán rừng nhiệt đới. Đây là nhận thấy cần thiết về loài gà lôi có trong danh lục sách đỏ của tổ chức bảo tồn IUCN, BirdLife, cũng như Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế. Chuyên gia Lê Trọng Trãi từ Trọng tâm Bảo tồn thiên nhiên Việt cho nhân thức, gà lôi trắng có tên khoa học: Lophura nycthemera. Chúng dài từ 50 - 125cm. Chim đực có bộ lông hai màu, trắng ở trên lưng và đen ở phía bụng. Con mái với lông màu nâu. Mào cong, chân đỏ, da mặt đỏ. Chim đực non có màu lông giống chim cái. Chúng phân bố tới độ cao khoảng 2.000m với tầng thảm tươi của các loại rừng, địa hình hơi dốc cho tới dốc. Sinh sản từ tháng 2 - 5. Làm tổ trên mặt đất, đẻ 4 - 10 trứng.
Chúng có mối tình với nhau dưới tán rừng với điệu gáy và múa cánh, xòa lông lộng lẫy của con đực tán tỉnh con mái. Tiếng gáy của con đực to và xa, bộ lông ưỡn ra trước rừng xanh đường bệ là mức gợi tình phương phi và cường tráng để những con mái để ý. Cái tổ con mái khiến ra nhưng con đực gắp tới những cọng cỏ khô mượt mà để lót ổ thêm phần ấm áp. Kỹ thuật thì chưa chứng minh chúng “yêu” nhau trong mùa sinh sản như thế nào nhưng bằng hữu Vân Kiều nhân thức chúng “yêu” nhau hơn những gì họ biết, bởi con đực sung mãn và cực kỳ nâng niu con trẻ trong nhà, trái lại nhu cầu con trẻ trong nhà luôn tăng lên để duy trì giống nòi giống theo bí quyết tự nhiên của chúng.
Ở vùng Phong Nha - Kẻ Bàng, một lực lượng 3 nhà sinh vật học trẻ gồm Đặng Ngọc Kiên, Lê Thúc Định, Đinh Hoàng Tuấn đã khiến công trình bẫy ảnh với 5 máy ảnh dưới tán rừng thứ sinh. Thuở đầu, họ hy vọng nhận được mẫu lông gà lôi hông tía. Sau gần 3 tháng, đội ngũ đã bất thần khi những thước phim đưa đi tráng có phổ thông cá thể đực và mái đã ra “sân ăn” nơi có những bẫy ảnh kì vọng. Ngoài tự nhiên, gà lôi hông tía là loài nhút nhát, nó là một mắt xích trong chuỗi bánh kẹo của cáo, chồn, mèo rừng, thậm chí nhiều khi chúng còn bị khỉ tấn công. Do đó, chúng được khoác một màu sắc hết sức bí ẩn. Đặng Ngọc Kiên nói: đã có đa dạng thợ săn bắt một số cá thể, nhưng khi tiếp cận thì đã chết, hoặc bị giết mổ, hoặc đã bị bán, chỉ còn một vài mẫu lông vương lại trong giỏ của thợ săn. Ước ao tận mắt chứng kiến chúng, lực lượng của Kiên quyết định xả thân tham gia tìm hiểu loài này. Và lần trước tiên, họ thành công khi thu trọn hình ảnh của gà lôi hông tía.
Loài này xác nhận lần đầu tham gia năm 1858, nhưng đến nay mới có hình ảnh sinh động. Con đực trưởng thành có mào dài (70 - 90mm), thường dựng đứng, có màu đen lam ánh thép. Đầu, cằm, họng màu đen. Phần dưới lưng màu vàng kim khí. Hông và trên đuôi có đen tuyền và đỏ tía. Phần còn lại của bộ lông có màu lam tía. Con trẻ trong nhà trưởng thành không có mào nhưng lông ở đỉnh đầu dài hơn. Đuôi thẳng và tròn. Bộ lông nhìn tầm thường có màu nâu, ở bụng có hình vảy trắng nhạt. Mặt đỏ nâu. Da mặt và chân màu đỏ. Chúng làm cho tổ ở rừng núi đất. Mở màn vào mùa sinh sản vào năm thứ ba, mỗi lứa trong khoảng 4 - 8 quá trứng. Trứng ngắn và hơi tròn, màu tiến thưởng hồng nhạt kích thước (18 - 38mm). Ấp 24 - 25 ngày. Ăn hạt, giun và sâu bọ.
Gà đực trông rất bệ vệ với bộ lông sặc sỡ, gà mái kém về màu sắc nhưng chúng bé thon thả trông rất kiêu kỳ với bộ lông giản dị của màu nâu thẫm điểm xuyến những chấm trắng bắt mắt.
QUỐC NAM
Có thể bạn quan tâm: Khám sản phụ khoa hcm
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét